نوروز باستانی و رسم و رسومات آن

درباره پیک های نورزی چی میدونی ؟ عمو نوروز ؟ اصلا تا حالا درباره نمایش میر نوروی چیزی به گوشت خورده ؟ تو این مقاله ما شما رو با رسم و رسومات نوروز آشنا میکنیم :

پیک‌های نوروزی

پیک‌های نوروزی

پیک‌ها یا پیام‌آوران نوروزی به افرادی گفته می‌شود که از چند روز قبل، در خیابان‌ها و محله‌ها خبر آمدن نوروز را همراه با شعر و موسیقی به مردم می‌دهند. در هر منطقه این افراد اسامی خاص خود را دارند. اشعار، حرکات و ظاهر آن‌ها نیز منحصر به فرد است. مشهورترینِ آن‌ها «حاجی فیروز» است که به همراه «عمو نوروز» به شهرها آمده و خبر از آمدن بهار می‌دهد. حاجی فیروز یک مرد لاغراندام است که لباسی سرخ بر تن دارد و چهره‌اش سیاه است. دایره‌ای زنگی به دست دارد و با خواندن شعرهایی از قبیل :

حاجی فیروزه، سالی یه روزه همه می‌دونن، منم می‌دونم عیدِ نوروزه، سالی یه روزه

و

ارباب خودم، سامبولی بلیکم ارباب خودم، سرِتو بالا کن! ارباب خودم، لطفی به ما کن ارباب خودم، به من نیگا کن! ارباب خودم، بزبز قندی ارباب خودم، چرا نمی‌خندی؟

و

بشکن بشکنه؛ بشکن! من نمی‌شکنم؛ بشکن! اینجا بشکنم، یار گله داره اونجا بشکنم، یار گله داره هر جا بشکنم یار گله داره این سیاه بیچاره چقد حوصله داره!

به وظیفه‌ی خویش عمل می‌کند. عمو نوروز نیز با ریش و موهای سفید و عصا، همراه حاجی فیروز به شهرها و روستاها می‌رود و در شب‌های عید نوروز برای بچه‌ها هدیه می‌آورد. محققان ریشه‌ی نمایش حاجی فیروز را به یکی از اساطیر بین‌النهرینی مرتبط می‌دانند و معتقد است شخصیت حاجی فیروز نماد شخصیت خدای «تموز» است که سالی یکبار (قبل از بهار) از سرزمین مردگان به زمین بازمی‌گشته.

«نوروز خوانان» گروهی دیگر از پیام‌آوران نوروز هستند که بیشتر در گیلان و مازندران وجود دارند. نوروزخوانی نیز رسمی است که پیش از ورود اسلام رواج داشته و در آن ایام اشعاری در ستایش اهورامزدا و ایزدان و وصف طبیعت و بهار می‌خواندند و پس از ورود اسلام نیز با اشعار دینی در مدح پیامبر و ائمه درآمیخته شد.

 خانه تکانی

خانه تکانی

یکی از آدابی که پیش از ایام نوروز مرسوم بوده و امروزه نیز در میان تمامی مردم رایج است، رسم خانه تکانی است. به این صورت که مردم پیش از نوروز تمام خانه و وسایلش را شست و شو و گردگیری می‌کنند، وسایل کهنه و فرسوده را دور انداخته و با وسایل نو جایگزین می‌کنند و منزلشان را برای استقبال از سال جدید می‌آرایند. محققان معتقدند خانه تکانی نیز از آیین‌هاییست که مرتبط به عقیده ایرانیان باستان در مورد بازگشت فروهرهای درگذشتگان و استقبال از آن‌هاست.

 سمنو پزان

سمنو پزان

سمنو نوعی خوراکی مخصوص نوروز است که از آرد جوانه گندم درست می‌شود. پختن سمنو مراسم ویژه‌ای دارد که چند روز قبل از نوروز توسط بانوان و همراه با خواندن اشعاری انجام می‌شود. سمنو یکی از اقلام سفره‌ی هفت سین است.

 

 سبزه کاری

سبزه کاری

کاشتن سبزه‌ی نوروزی نیز یکی از کارهایی است که بانوان از چندهفته مانده به نوروز انجام می‌دهند تا در روز عید سبزه‌ی خوب و کاملی داشته باشند. در مورد ریشه‌ی این سنت روایات مختلفی موجود است. گروهی سبزه کاری را به جمشید نسبت می‌دهند و می‌گویند زمانی که جمشید از نبرد با ابلیس به جهان بازگشت، هرچه چوب خشک بود سبز شد و گیاهان روییدند. مردم نیز برای تبرک هریک تشتی از جو کاشتند و از آن پس این آیین ماند. همچنین می‌گویند در روزگار ساسانیان رسم بر این بود که در دربار شاهی ۱۲ستون از خشت خام به یاد ۱۲ امشاسپند و ایزد زرتشتی برپا می‌داشتند و برآن ستون‌ها گندم، جو، برنج، باقلا، کاجیله، ارزن، ذرت، لوبیا، نخود، کنجد و ماش می‌کاشتند و در پایان روز ششم که جشن پایان می‌یافت آن دانه‌ها را در مجلس بزم می‌پراکندند. امروزه نیز ایرانیان پس از اتمام جشن که روز ۱۳ فروردین می‌باشد، سبزه‌ها را به آب می‌دهند.

سفره‌ی هفت سین

سفره‌ی هفت سین

امروزه انداختن سفره‌ی هفت سین رایج‌ترین رسم نوروز است و حتی به عنوان نماد این جشن به‌کار می‌رود. اما در طول تاریخ، برپایی این سفره به این شکل عمر زیادی ندارد و رسمی بسیار جدید به‌شمار می‌آید. محققان می‌گویند با توجه شناختی که از اساطیر ایرانی داریم برپایی سفره‌ای حاوی خوراکی‌های گوناگون و مواردی از این دست دور از انتظار نیست اما این مسئله که حتماً هفت «سین» بر سر سفره باشد، فاقد مدارک لازم است. گروهی معتقدند در روزگار ساسانی، در ایام نوروز طبق‌هایی از محصولات مختلف در مقابل شاه قرار می‌دادند و این خوراکی‌ها در ظرف‌های که از چین آورده شده بود قرار داشت. به این ظروف «چینی» می‌گفتند و در طول زمان به «سینی» و سپس «سین» تغییر کرد. اما این نظریه مدارک مستحکمی ندارد. گروهی دیگر نیز می‌گویند هفت سین ابتدا «هفت چین» بوده به معنای هفت نوع چیدنی که تغییر کرده. همچنین مدارک خاصی در مورد برپایی سفره‌ی هفت سین در ایام قدیمتر به دست نیامده و شواهد موجود برای اثبات هیچ‌یک از نظریات در مورد ریشه‌ی آن کافی نیست. اما در مجموع وجود چنین سفره‌ای با خوراکی‌های مختلف کاملاً محتمل و امکان پذیر است.

با این وجود، محققان سعی کرده‌اند همین سفره‌ی هفت سین فعلی را تفسیر نمایند و به گونه‌ای با باورهای اساطیری مردمان ایرانی پیوند دهند. اجزای اصلی سفره‌ی هفت سین شامل: سیر، سبزه، سیب، سمنو، سنجد، سرکه، سماق و اجزای فرعی شامل: آینه، قرآن، ماهی قرمز، شمع و تخم‌مرغ رنگی است. همچنین گاهی سکه و سنبل جایگزین اجزای اصلی سفره می‌شود.

سفره‌های نوروزی

سفره‌های نوروزی

علاوه بر اقلام ذکر شده در سفره‌ی هفت‌سین، خوراکی‌های دیگری از قبیل آجیل، شیرینی و میوه درکنار بقیه موارد در همان سفره‌ی هفت‌سین یا به طور جداگانه گذاشته می‌شود. این خوراکی‌ها در مناطق مختلف با یکدیگر متفاوت است و معمولاً مردم هر منطقه از خوراکی‌ها، میوه‌ها و شیرینی‌های بومی همان منطقه، برای پذیرایی از میهمانان استفاده می‌کنند؛ مثلاً در مناطق شرقی نان زنجبیلی و نان روغنی می‌پزند، در یزد قطاب و باقلوا. در افغانستان نیز از میوه‌های خشک شده مثل زردآلو، سنجد، کشمش و توت برای پذیرایی از میهمانان استفاده می‌شود. در خصوص شام یا ناهار روز عید نیز رسم خاصی وجود دارد و امروزه نیز بسیاری از خانواده‌ها با جدیّت این رسم را ادامه می‌دهند؛‌ در این شبِ ویژه، ایرانیان سعی می‌کنند بهترین غذای ممکن را آماده کرده و سرو نمایند اما در بیشتر مناطق رسم بر خوردن «سبزی‌پلو با ماهی» است. در برخی مناطق نیز رشته‌پلو، کوکو، آش رشته یا کوفته می‌خورند. همچنین رسم بر این است که از این غذای نوروزی برای فقرا و همسایگان و.. نیز می‌برند.

تحویل سال

تحویل سال

در هنگام تحویل سال، یعنی لحظه‌ی ورود به سال جدید، ایرانیان پس از پوشیدن لباس پاک و نو،در منازل خود بر گرد سفره‌های هفت‌سین می‌نشینند، گاهی نیز کوچکترها به منزل بزرگترها رفته و همراه آنان این لحظات را می‌گذرانند. دربعضی مناطق نیز مردم در مساجد، حرم‌ها و امامزاده‌ها به دور یکدیگر جمع می‌شوند. همچنین افرادی که در همان سال یکی از نزدیکان خود را از دست داده‌اند، سعی می‌کنند در هنگام تحویل سال، در کنار آرامگاه فرد فوت حضور داشته باشند و مراسم را درکنار مزار وی انجام دهند.

مسلمانان در هنگام تحوبل سال قرآن می‌خوانند یا دعایی که متناسب با این موقعیت است و به دعای تحویل سال معروف شده زیرلب زمزمه می‌کنند:

پس از تحویل سال نو نیز افراد حاضر در یک مکان، از جای خود بلند شده، یکدیگر را به آغوش می‌کشند و سال نوی خوب و همراه با موفقیتی را برای همدیگر آرزو می‌کنند. پس از آن نیز از شیرینی‌ها و خوراکی‌های موجود در سفره می‌خورند. گاهی نیز یکی از بزرگان در جمع تفألی به دیوان حافظ زده و شعری از او می‌خواند.

 

عیدی

«عیدی» یا «هدیه نوروزی» نیز یکی از رسوم رایج در ایام نوروز است که معمولاً به ۲ دسته از افراد تعلق می‌گیرد؛ دسته‌ی اول کودکان، نوجوانان و به طور کلی فرزندان هر خانواده که از بزرگان هدایایی به عنوان عیدی می‌گیرند که معمولاً به صورت وجه نقد، لباس یا مواردی از این دست است. دسته‌ی دوم تازه‌عروسان و تازه‌دامانِ هر خانواده که از طرف خانواده مقابل هدایایی نظیر زیورآلات طلا، لباس، پارچه و خوراکی‌هایی مثل شیرینی دریافت می‌کنند. در کردستان به این هدایا «نوروزانه» گفته می‌شود.

 

دید و بازدید نوروزی

«عید دیدنی» یا «دید و بازدید نوروزی» یکی از رسوم نوروز است. ایرانیان پس از هلول سال نو، ابتدا به دیدار بزرگان خانواده و سپس سایر آشنایان می‌روند. این دید و بازدیدها بین خانواده‌های دور و نزدیک، دوستان، آشنایان، همسایگان و همکاران تا پایان جشن‌های نووزی (۱۳فروردین‌ماه) و گاهی پس از آن نیز ادامه می‌یابد. در منابع تاریخی نیز به بازدیدهای نورزی درباریان، امیران و اشراف با یکدیگر اشاره شده است.

ایرانیان در ایام نورز، سعی می‌کنند حتماً سری به مزار درگذشتگان خود بزنند و برای وی در حد استطاعت مالی‌شان خیرات نمایند.

 

مسافرت‌های نوروزی

در سال‌های اخیر با رشد رفاه مالی و اجتماعی، مسافرت با شیوه‌های آسان‌تر مثل هواپیما و قطار، وجود تسهیلات سفر، افزایش فرهنگی گردشگری و همچنین وجود تطعیلات نسبتاً طولانی در این ایام، سبب شده بسیاری از مردم سفرهای کوتاه یا طولانی به اقصانقاط ایران وجهان داشته باشند. آمار گردشگری و سفر در طول تعطیلات نوروزی بیشترین تعداد در طی سال است.

 

میر نوروزی

میر نوروزی نوعی مراسم کمدی‌گونه ایرانی است که ریشه در اساطیر و داستان‌های کهن ایرانی دارد. محققان ریشه‌ی آن‌را در آیین «مغ‌کشان» می‌دانند!

مراسم میر نوروزی به این صورت است که در اولین چهارشنبه‌ی هرسال، یکی از مردم عادی به قید قرعه به عنوان حاکم و پادشاه شهر یا همان «میر نوروزی» انتخاب می‌شد و فرمانروایان و حکّام محلی نیز برای چند روز و محض شوخی و خنده قدرت را به همراه هرچیزی که نیاز داشت، به آن فرد می‌دادند و اوامر او را لازم‌الاجرا می‌دانستند. همچنین افرادی را برای نظارت بر برگزاری احکام صادره از جانب میر نوروزی قرار می‌دادند. یکی از مهمترین اصول، این بود که میر نوروزی در طول این دوره حق نداشت هیچگونه خنده یا حتی لبخندی بزند وگرنه از مقامش خلع می‌شد! پس از پایان جشن‌های نوروزی نیز همه‌چیز به حالت سابق بازمی‌گشت. پیداست که این کار صرفاً جهت شوخی و خنده برگزار می‌شده و هیچ‌گونه جدیّتی در کار نبوده. شواهد بیانگر این امر است که مراسم میر نورزی در برخی کشورهای دیگر از جمله مصر نیز رواج داشته است.

سیزده به در

سیزدهم فروردین که آخرین روز جشن‌های نوروزی و تعطیلات نوروزی هم هست، آیین و رسوم ویژه‌ی خود را دارد. ایرانیان در این روز به همراه خانواده‌ها، دوستان و آشنایان از منازل خود خارج شده به پارک‌ها، دشت‌ها و بوستان‌های اطراف شهر می‌روند و پس از گذران ساعاتی در طبیعت به همراه انجام بازی‌هایی و خوردن خوراکی و غذا، به منزل باز می‌گردند. در مورد ریشه‌ی این مراسم سخنان بسیاری گفته‌شده. گروهی معتقدند که نحسی روز سیزدهم هر ماه سبب برگزاری این مراسم شده تا مردم نحسی را از خود دور کنند. اما با توجه به این نحسی در هیچ کجای فرهنگ ما مورد توجه واقع نشده و در واقع برگرفته از فرهنگ عربی یا مسیحی است، و همچنین وجود بندهایی در اوستا که در مورد روز سیزدهم فروردین که «تیر روز» نام دارد، می‌توانیم دلیل برگزاری در این مراسم را چنین توضیح دهیم: تیر یا تیشتر نام ایزد باران در اساطیر زرتشتی است که با دیو خشکسالی یا اپوش در حال مبارزه است و در این روز بر اپوش پیروز می‌شود. مردم نیز هر ساله برای تحقق این پیروزی باید در کنار رودخانه‌ها و چشمه‌ها به نیایش ایزد تیشتر می‌پرداختند. امروزه نیز زرتشتیان در این روز به کنار رودخانه‌ها و چشمه‌ها می‌روند و به نیایش می‌پردازند و سپس جشن می‌گیرند.

هم چنین در این روز رسوم دیگری نیز برگزار می‌شود از جمله «سبزه گره زدن» و «سپردن سبزه به آب» که سبزه گره زدن را معمولاً جوانان دم بخت به نیت بازگشایی بختشان انجام می‌دهند و ریشه‌ی آن چنین است که در اساطیر ایرانی، مشی و مشیانه در روز ۱۳ فروردین و به وسیله‌ی گره زدن دو سبزه با یکدیگر ازدواج کردند. مورد دوم نیز به این صورت است که خانواده‌ها سبزه‌هایی که مدتی پیش از نوروز کاشته بودند، در این روز با خود به دشت می‌برند و به نیت برکت در زندگی به آب رودخانه می‌سپارند.

 

 

 

مطالب مرتبط

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *