جشن یلدای خورشید، جشنی به وسعت جهان

جشن یلدای خورشید، جشنی به وسعت جهان

جشن شب چلّه یا شب یلدا یکی از قدیمی‌ترین جشن‌های ایرانی است که تا به امروز، هرسال در آخرین شب پاییز که طولانی‌ترین شب سال است، برگزار می‌شود. کلمه‌ی «یلدا» از زبان سُریانی وارد زبان فارسی شده و به معنای «زایش» و «تولّد» است و در این شب به معنای «تولد مهر یا خورشید» است. این اسم بعد از گسترش مسیحیت در غرب ایران در دوره ساسانیان رواج یافت؛ تا پیش مسیحیت، آیین «میتراییسم یا مهرپرستی» در آن نواحی رواج داشت و پس از آن، به‌ خاطر این‌که تاریخ تولد حضرت مسیح(ع) نامشخص بود، مسیحیان روز تولد خورشید را برابر با روز تولد حضرت عیسی(ع) در نظر گرفتند و واژه‌ی یلدا برای این جشن به‌کار برده‌شد. نام اصیل‌تر این جشن، «شب چلّه» است. کلمه‌ی «چلّه» از کلمه‌ی «چهل» گرفته‌شده و به معنای شب شروع چهل روز سرد سال یا چلّه‌ی زمستان است که تا دهم بهمن‌ماه ادامه دارد. امروزه نیز در بسیاری از نواحی ایران از جمله خراسان بیشتر از این کلمه استفاده می‌شود.

در اشعار شاعران بزرگ ایران نیز اشاره‌هایی به این شب و آیین‌های آن شده است که به چند نمونه آن اشاره می‌کنیم:

آری که آفتاب مجرد به یک شعاع                            بیخ کواکب شب یلدا برافکند

(خاقانی)

برآی ای صبح مشتاقان اگر نزدیک روز آمد                  که بگرفت این شب یلدا ملال از ماه و پروینم

(سعدی)

به صاحب دولتی پیوند اگر نامی همی جویی              که از یک چاکری عیسی چنان معروف شد یلدا

(سنایی)

آیین‌های گرامیداشت این شب در مناطق مختلف ایران، متفاوت است اما بخش مشترک همه‌ی آن‌ها جمع شدن در منازل بزرگان خانواده، پذیرایی با تنقلات و میوه‌هایی مثل انار و هندوانه، بیدار ماندن تا طلوع خورشید و خواندن اشعار فردوسی و حافظ است.

شب چلچراغ

در خراسان مردم در این شب چراغ‌هایی به همراه خود به منزل بزرگترها می‌برند و به همین دلیل این شب به «شب چلچراغ» نیز معروف است. همچنین در این شب، مرسوم است خانواده تازه‌داماد وتازه‌عروس برای طرف مقابل هدیه و لباس می‌برند. از دیگر رسوم رایج در خراسان، «مراسم کف زنی» است که ریشه گیاه «بیخ» را در تغار (ظروف فلزی یا سفالی بزرگ) ریخته و با چوب انار آنقدر هم می‌زنند تا کف کند و سپس سفت شود، بعد با شیره شکر مخلوط می‌کنند و می‌خورند.

در منطقه آذربایجان و اردبیل نیز رسم «خوانچه‌بران» رایج است که خانواده داماد «خوانچه»هایی را که شامل هدیه و میوه است تزیین کرده و به منزل تازه‌عروس خود می‌فرستند. البته این رسم امروزه در سراسر کشور با اندک تغییراتی برگزار می‌شود.

در خطه شمال، خانواده داماد یک ماهی بزرگ را تزیین کرده و به همراه میوه‌های مخصوص شب یلدا به منزل تازه‌عروس می‌برند.

در کردستان آیین «شو چلّه» برگزار می‌کنند و با دلمه و نان سنگک از مهمانان پذیرایی می‌کنند. همچنین وجود میوه‌ای «کالَک ترش» که نوعی خربزه است از ملزومات است. هم‌چنین اگر خانواده‌ای وجوداشته باشد که توانایی تهیه این خوراکی ها را نداشته باشد، بقیه مردم حتماً در این شب به آن‌ها کمک می‌کنند.

مراسم شب یلدا در شیراز

در شیراز، در کنار رسوم معمول حتماً اشعار حافظ نیز خوانده می‌شود و درواقع خواندن اشعار حافظ از این خطّه به بقیه مناطق رسیده است.

در لرستان نیز خوراکی‌های مخصوص این شب از جمله گندم‌شیره  و میوه‌های مخصوص مصرف می‌شود. همچنین در این شب، کودکان مراسم «شو اول قاره» را برگزار می‌کنند به این صورت که به پشت منزل رفته و پارچه‌ای به خانه همسایه می‌اندازند تا همسایه در آن پارچه برایشان خوراکی و تنقلات بریزد. از دیگر رسوم این شب در لرستان، رسم «کاسه‌م سا» است که در این شب همه مردم از پولدار و فقیر هر کدام به اندازه‌ای که می‌توانند چیزی می‌آورند و همه در کنار یکدیگر شب را به صبح می‌رسانند.

مراسم آخرین شب پاییز علاوه بر ایران، در کشورهای دیگر جهان نیز با رسوم خاصی برگزار می‌شود؛ در کشورهای ترکیه، آذربایجان، افغانستان، ترکمنستان و تاجیکستان رسومی همانند ایران در این شب برگزار می‌شود.

در پاکستان، مردم در این روز آیین «حمام زمستانی» را بجا می‌آورند به این صورت که در حالیکه تکه نانی در دست دارند، به حالت ایستاده آب برسر خود می‌ریزند. پس از این مراسم نیز به جشن و شادی و خوردن غذاهای مخصوص می‌پردازند.

در کشورهای شرق آسیا یعنی چین، کره، تایلند، ژاپن، فیلیپین و ویتنام مراسمی به نام «دونگ ژی» برگزار می‌کنند که در آن خانواده‌ها به دور یکدیگر جمع شده و غذاهای مخصوصی می‌خورند. هم‌چنین ژاپنی‌ها در این روز «حمام مرکبات» می‌گیرند تا در ادامه سال بیمار نشوند.

مردم کشورهای آمریکای جنوبی یعنی کشورهای بولیوی، پرو و اکوادور با برگزاری مراسم «طناب‌پیچ کردن خورشید» به استقبال زمستان می‌روند. آن‌ها در این روز به ارتفاعات رفته و وانمود می‌کنند که خورشید را به کوه می‌بندند تا روز‌ها طولانی‌تر شود.

و البته همانطور که در ابتدای مطلب اشاره شد، مراسم کریسمس یا تولد حضرت مسیح(ع) که توسط مسیحیان در سراسر جهان برگزار می‌شود تقریباً همزمان با جشن شب یلدا است و آیین‌ها و مراسمات ویژه‌ی خود را دارد.

شما ممکن است این را هم بپسندید

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *